ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ ο Χιονιάς

Ο Δεκέμβριος ή Δεκέμβρης κατά το Γρηγοριανό Ημερολόγιο είναι ο δωδέκατος μήνας και ο τελευταίος του έτους με διάρκεια 31 ημερών. Σύμφωνα με το Ρωμαϊκό Ημερολόγιο ο psila-kalantaΔεκέμβρης ήταν ο 10ος μήνας. Decem  που στα λατινικά σημαίνει δέκα. Στη συνέχεια όταν μπήκε ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος το ρωμαϊκό ημερολόγιο έγινε δωδεκάμηνο. Έτσι ο Δεκέμβριος μετακινήθηκε στη δωδέκατη θέση άλλα κράτησε την παλιά του ονομασία.

Στην αρχαία Αθήνα ο Δεκέμβριος ισοδυναμούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Μαιμακτηριώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Ποσειδεώνα, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον θεό Ποσειδώνα.

 

Άλλες Ονομασίες

Επειδή στις 22 Δεκεμβρίου μπαίνει και επίσημα ο Χειμώνας και αρχίζουν οι χιονοπτώσεις ο Δεκέμβριος ονομάζεται Ασπρομηνάς και Χιονιάς για το πυκνό του χιόνι. Ενώ οι πόντιοι τον ονομάζουν Χριστουγεννάρτς.

Λόγω της μεγάλης γιορτής της χριστιανοσύνης ονομάζεται και Χριστουγεννάρης ή Χριστουγεννιάτης.

Αϊ-Νικολιάτης ή Νικολοβάρβαρα (από τη γιορτή του Αγ. Νικολάου & της Αγ. Βαρβάρας).

ΓΙΟΡΤΕΣ  ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

4 Δεκ. Αγία Βαρβάρα (Βαρβαρώνει το κρύο)

Προστάτιδα των παιδιών κατά της ευλογίας. Εκείνη τη μέρα οι γυναίκες δε σκουπίζουν  “για το καλό των παιδιών”.  Επίσης ετοιμάζουν μελόπιτες κόλλυβα και άλλα γλυκίσματα για να την ευχαριστήσουν που θεραπεύει τα παιδιά από αυτή την αρρώστια. Τα τοποθετούν στα σταυροδρόμια αφού πρώτα τα διαβάσει ο παπάς του χωριού και έπειτα τα μοιράζουν στον κόσμο.

Σε κάποια χωριά του Βοΐου εκείνη τη μέρα κάνουν τις ‘’Λαγγίτες’’ τις οποίες περιχύνουν με μέλι. Αυτό γιατί ο πατέρας της Βαρβάρας ως φανατικός ειδωλολάτρης θύμωσε μαζί της που μοίρασε όλη την περιουσία για την αγάπη του Χριστού και της έβγαλε όλα τα δόντια και από τότε η Βαρβάρα επειδή δεν μπορούσε να φάει έτρωγε μόνο μελόπιτες.

Όμως το έθιμο αυτό το είχαν και οι αρχαίοι Έλληνες.

Εκείνοι τοποθετούσαν εκλεκτά γλυκά στα σταυροδρόμια για να τιμήσουν τη θέα Εκάτη που προστάτευε τα παιδιά. Εκάτη η Τριοδίτις, δηλαδή θέα των τριάδων που συχνάζει στα σταυροδρόμια, στα τρίστρατα.

Σε άλλα χωριά έβραζαν και μοίραζαν ρεβίθια επειδή το ρεβίθι συμβολίζει το σπυρί της ευλογιάς από το οποίο προστατεύει η Αγία Βαρβάρα.

Λένε επίσης πως ότι καιρό κάνει της Αγίας Βαρβάρας τον ίδιο καιρό θα κάνει και τα Χριστούγεννα…

Το 1829 η Αγία Βαρβάρα καθιερώθηκε και ως προστάτρια του πυροβολικού καθώς η δοξασία λέει πως μετά τον αποκεφαλισμό της ο πατέρας της σκοτώθηκε από κεραυνό που έπεσε στο κεφάλι του. Γιορτάζεται κάθε χρόνο με εκδηλώσεις, τελετές και ομιλίες στα κέντρα του στρατιωτικού αυτού σώματος.

5 Δεκ. Αγίου Σάββα

6 Δεκ. Αγίου Νικολάου

Από την ημέρα αυτή ο χειμώνας αρχίζει να γίνεται πιο ψυχρός. Αρχίζει η κακοκαιρία και ξεσπούν οι θύελλες και οι φουρτούνες στις θάλασσες από τις οποίες μας προστατεύει ο Άγιος Νικόλαος που αντικατέστησε τον αρχαίο θεό Ποσειδώνα. Ο προστάτης των ναυτικών που τα ρούχα του είναι πάντα βρεγμένα.

Γενικά το τριημερο αυτό ονομάζεται  «Νικολοβάρβαρα».

Όπου οι ναυτικοί λένε : «Τ’ αϊ-Νικολοβάρβαρα, κατεβασιές και χιόνια, μπουράσκας και τελώνια».

Για αυτές τις τρεις γιορτές λένε: “Βαρβάρα βαρβαρώνει, Άι Σάββας σαβανώνει, Άι – Νικόλας παραχώνει” ή “Άγια Βαρβάρα μίλησε και ο Σάββας απεκρίθη.

Μαζέψτε ξύλα και άχυρα και σύρτε και στο μύλο,

γιατί Άι – Νικόλας έρχεται στα χιόνια φορτωμένος”.

Ενώ μια ποντιακή παροιμία λέει: «άε-Βάρβαρα φύσα, άε-Σάββα βρέξαν, άε-Νικόλα σόντσον (χιόνισε)».

9 Δεκ. Αγία Άννα

Λένε πως:  ‘’Η μέρα παίρνει ανάσα’’.

12 Δεκ. Άγιος Σπυρίδωνας

Λένε πως του Αγίου Σπυρίδωνα ‘’Η μέρα μεγαλώνει σπυρί σπυρί’’.

Ο Άγιος της Κέρκυρας όπου φυλάσσεται και το λείψανο του.

Στη Σιάτιστα θεωρείται ο προστάτης των υποδηματοποιών γιατί λένε πως βγαίνει συχνά μέσα από την εκκλησία του και γυρίζει τις θάλασσες και τις στεριές για να βοηθήσει τους ανθρώπους που τον επικαλούνται και χαλάει τα παπούτσια του.

15 Δεκ. Αγίου Ελευθερίου

Μια γιορτή που την τιμούν ιδιαίτερα οι έγκυες γυναίκες, για να ελευθερώνονται εύκολα και ανώδυνα.  ‘’Καλή λευτεριά’’

18 Δεκ. Άγιος Μόδεστος

Λατρεύεται κυρίως από τους γεωργούς γιατί όπως λένε τότε ‘’γιορτάζουν τα βόδια’’ και γίνεται λειτουργιά με κόλλυβα και αγιασμό στην εκκλησία τα οποία τα δίνουν μετά στα ζώα που οργώνουν

20 Δεκ. Αγίου Ιγνατίου

Παραμονή της γιορτής του αγίου, το φως έχει αρχίσει να μεγαλώνει(με το παλιό ημερολόγιο) γι’ αυτό λένε ‘’αύριο είναι ο Άγιος Αγνάντιος, αγναντεύει ο ήλιος προς το καλοκαίρι’’.

25 Δεκ. Χριστούγεννα

Ο Δεκέμβριος όμως όπως και να’ χει είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένος με την γέννηση του Ιησού. Η γιορτή των γενεθλίων του θεσπίστηκε για τις 25 Δεκεμβρίου από τους χριστιανούς της Ρώμης γύρω στα 335 μ.χ., όπως αναφέρει η λαογράφος Α. Κυριακίδου – Νέστορος. Το έκαναν αυτό για να παραμερίσουν τον περσικό θεό Μίθρα, που είχε το γενέθλιό του την ίδια μέρα. [….]

Ωστόσο εκείνη τη μέρα οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν τα Κρόνια (αφιερωμένα στον Κρόνο) και τα Διονύσια καθώς επίσης και τα Θεοφάνια ή επιφάνεια του ηλιακού θεού Φοίβου- Απόλλωνα

 

Δωδεκαήμερο

Το Δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Θεοφάνια που όπως λέει η λαϊκή μας παράδοση ‘’τα νερά είναι αβάπτιστα’’ βγαίνουν οι καλικάντζαροι και πειράζουν τους ανθρώπους. Είναι μαυριδεροι, τριχωτοι, με κόκκινα μάτια και  τράγινα πόδια. Οι δαίμονες-Καλικάντζαροι ταυτίζονται με τις δαιμονικές Κήρες των αρχαίων.

Οι Καλικάντζαροι είναι κρυμμένοι μέσα στη γη, και πελεκάνε με τα τσεκούρια τους όλο το χρόνο να κόψουν το δέντρο που τη βαστάει. Όταν όμως κοντεύουν να το κόψουν έρχεται ο Χριστός και μονομιάς γίνεται ξανά το δέντρο και τότε τα δαιμόνια χιμούν στη γη επάνω και πειράζουν τους ανθρώπους.

Σε κάποια μέρη στην Ελλάδα αν γεννηθεί παιδί στις 25 Δεκεμβρίου του καίνε τα νύχια των ποδιών για να μη γίνει Καλικάντζαρος. Χωρίς νύχια δεν μπορεί να γίνει.

Άλλοι καίνε αλάτι στο τζάκι ή πετάνε μέσα κάποιο παπούτσι γιατί η δυσωδία διώχνει τους Καλικάντζαρους

Άλλα η τελική απαλλαγή από αυτούς γίνεται τα Φώτα με τον αγιασμό των νερών όπου οι ίδιοι οι Καλικάντζαροι λένε μεταξύ τους:

Φεύγετε να φεύγουμε,

γιατ’ ήρθε ο διαβολόπαπας

με την αγιαστούρα του

και με τη βρεχτούρα του.

Έθιμα κ Παροιμίες

Στη Σιάτιστα στις  23 Δεκεμβρίου γιορτάζουν τα Κόλιαντα. Το βράδυ της ημέρας αυτής ανάβουν τις κλαδαριές, μεγάλες φωτιές από ξερά χόρτα, το λεγόμενο ‘’Λόζιο’’, που συμβολίζουν τις φωτιές που άναψαν οι βοσκοί στην Βηθλεέμ για να αναγγείλουν την γέννηση του Χριστού. Γύρω από τις φωτιές πλήθος κόσμου με τα τοπικά μουσικά όργανα παίζουν και χτυπούν κουδούνια(κυπρά, γκαβανούζις και τσιουκάνια) και τραγουδούν:

Πιδιά μ’ ήρθαν τα κόλιαντα κι όλοι να τοιμασθήτι

πάρτι κι τις τζιουμάκις σας κι στουν Άι-Λιά να βγήτι

κι απ’ τουν Άι-Λιά στουν Πρόδρομου στα τρία τα πηγάδια.

Ικεί θα γεν’ το σύναγμα κι όλου του συναγώγι,

θα ανάψουμε τις κλαδαριές θα πούνε και του χρόνου.

Κάλαντα

Τραγούδια γεμάτα ευχές και επαινους για την νοικοκυρά και τον νοικοκύρη που τραγουδούσαν κατά τις γιορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.  Από τη βυζαντινή εποχή ψέλνονταν κατά τον ίδιο τρόπο, όπως και σήμερα, από συντροφιές παιδιών, που γύριζαν από σπίτι σε σπίτι και έπαιρναν φιλοδωρήματα.

Παροιμίες

-Ο Δεκέμβρης, κρύο αντρειώνει

-Χιόνι του Δεκεμβρίου, χρυσάφι του καλοκαιριού

-Του Δεκέμβρη η μέρα Καλημέρα, Καλησπέρα

-Το τραγούδι με τον τρύγο, το Δεκέμβρη παραμύθι

-Να’ ναι Χριστούγεννα στεγνά, τα Φώτα χιονισμένα, χαρά σ’ εκείνο το γεωργό που’ χει πολλά σπαρμένα

-Χειμωνιάτικη γεννά, καλοκαιρινή χαρά

Χειμερινό Ηλιοστάσιο

Ο ήλιος, τις μέρες αυτές, βρίσκεται στο χειμερινό ηλιοστάσιο. Από εδώ και πέρα, οι μέρες αρχίζουν να μεγαλώνουν. Ο ήλιος κατά κάποιο τρόπο ξαναγεννιέται. Ο Χριστός συνδέθηκε με τον ήλιο, για να μπορέσει να εκτοπίσει το Μίθρα. Στην υμνογραφία των Χριστουγέννων, υπάρχουν πολλές μεταφορές και παρομοιώσεις που φανερώνουν το σύνδεσμο του Χριστού με τον ήλιο: “Ανέτειλας, Χριστέ, εκ Παρθένου, νοητέ Ήλιε της Δικαιοσύνης”. Και στο απολυτίκιο της γιορτής: “Η Γέννησίς σου, Χριστέ ο Θεός, ανέτειλε το κόσμω το φως το της Γνώσεως. Σε προσκυνείν, τον Ήλιον της Δικαιοσύνης και Σε γιγνώσκειν εξ ύψους Ανατολήν…”.

Η αύξηση και η μείωση του φωτός είναι ένα φυσικό φαινόμενο, το κατεξοχήν φαινόμενο που επηρεάζει τη ζωή πάνω στη γη. Επηρεάζει, λοιπόν, και τη ζωή του σταριού που αποτελεί τη βασική τροφή των Ελλήνων από τα νεολιθικά χρόνια ως σήμερα. Ας θυμηθούμε για μια ακόμη φορά τη σχέση του ηλιακού κύκλου με τον κύκλο των γεωργικών εργασιών: Χειμερινή τροπή – τέλος σποράς, θερινή τροπή, τέλος θερισμού, εαρινή ισημερία – τα στάχυα αρχίζουν να ψηλώνουν, φθινοπωρινή ισημερία, προετοιμασία σποράς. Αυτός ο συσχετισμός των δυο επιπέδων, του ουρανού και της γης, που αντιστοιχεί στο φυσικό, θα λέγαμε, ημερολόγιο, πρέπει να συμπληρωθεί και μ’ έναν άλλο συσχετισμό, που θα μας φέρει στο επίπεδο του πολιτισμού. Το φυσικό ημερολόγιο συσχετίζεται με τον πολιτισμό του κάθε τόπου και μεταφράζεται σε εορτολόγιο – λαϊκό και επίσημο. Μιλήσαμε για τη σχέση ήλιου – Χριστού και για την τοποθέτηση των Χριστουγέννων στο χειμερινό ηλιοστάσιο. Είναι ενδιαφέρον να δούμε τώρα πώς η εκκλησία μορφοποίησε και τις άλλες τρεις κρίσιμες καμπές στον κύκλο του ήλιου, πώς τις έχει εντάξει στο εορτολόγιό της.

Χρησιμοποίησε για το σκοπό αυτό δυο μορφές, του Χριστού και του Ιωάννη του Προδρόμου και τοποθέτησε τα κρίσιμα σημεία της ζωής τους στις ηλιακές τροπές και τις ισημερινές, αντίστοιχα, με τρόπο συμμετρικό και αντίστροφο.

Χειμερινές τροπές, 25 Δεκεμβρίου – γέννηση Χριστού.

Θερινές τροπές, 24 Ιουνίου – γέννηση Ιωάννη Προδρόμου.

Εαρινή ισημερία, 25 Μαρτίου – σύλληψη Χριστού. Ευαγγελισμός.

Φθινοπωρινή ισημερία, 25 Σεπτεμβρίου – σύλληψη Προδρόμου.

Η αιτιολογία αυτής της συμμετρικής και αντίστροφης τοποθέτησης βρίσκεται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου ο Πρόδρομος εξηγεί στους μαθητές του ότι δεν είναι αυτός ο Χριστός, αλλά εκείνος τον οποίο βάφτισε στον Ιορδάνη Ποταμό. Και είναι τώρα αυτός, ο Πρόδρομος, ικανοποιημένος που η δόξα εκείνου, του Χριστού, αυξάνει καθημερινά. Γιατί, όπως λέει, “εκείνον δεί αυξάνειν, εμέ δε ελαττούσθαι”. Αυτός, λοιπόν, είναι ο λόγος που, σε σχέση με τον ήλιο, ο Χριστός τοποθετήθηκε στην αύξηση, ενώ ο Πρόδρομος στη μείωση του φωτός.

 

αποσπάσματα από άρθρο του:
Γεώργιου Μ. Μπόντα
Τέως Δ/ντή της Μανουσείου Δημόσιας Βιβλιοθήκης Σιάτιστας – Λαογράφου

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s