ΜΑΡΤΗΣ Γδάρτης

Ο Μάρτιος είναι ο πρώτος μήνας της άνοιξης και ο τρίτος μήνας του πολιτικού έτους. Ο μήνας των χελιδονιών, των πελαργών, της βλάστησης και των λουλουδιών.rondini109
Κατά το ρωμαϊκό ημερολόγιο ο Μάρτιος ήταν ο πρώτος μήνας του έτους και έτσι η Πρωτοχρονιά γιορτάζονταν την 1η Μαρτίου. Ως τον 7ο αιώνα εξακολουθούσαν να γιορτάζουν την 1η Μαρτίου με πομπές, χορούς και δώρα. Πήρε το όνομα του Martius(Άρειο)από τον ρωμαϊκό θεό του πολέμου τον Άρη(Mars).

ΑΛΛΕΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ

Φυτευτής(γιατί φυτεύουμε)
Παλουκοκαύτης(λογω του απρόοπτου κρύου που αναγκάζει τους ανθρώπους να καίνε ακόμη και τα παλούκια για να ζεσταθούν)
Βαγγελιώτης(λογω του εορτασμού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου)
Ανοιξιάτη (Πρώτος μήνας της άνοιξης)
Μάρτης, Πουλιαντέρης, Πεντάγνωμος,  Κλαψομάρτης, Γδάρτης και Μάρτς στην ποντιακή διάλεκτο.

Τον ονομάζουν όμως και Δίγαμο γιατί λένε πως… «Ο Μάρτης έχει δυο γυναίκες. Μια πολύ όμορφη αλλά φτωχή και μια άσχημη αλλά πλούσια. Κοιμάται μαζί τους στη μέση. Όταν γυρίζει από την πλευρά της άσχημης κατσουφιάζει, κλαίει και χαλάει ο καιρός ενώ όταν γυρίζει από την άλλη πλευρά, στην όμορφη, τότε γελάει, χαίρετε και λάμπει όλος ο κόσμος και ο καιρός γίνεται καλός» Έτσι βγήκε και η παροιμία ‘’Ο Μάρτης πότε κλαίει και πότε γελάει’’.

ΈΘΙΜΑ ΤΟΥ ΜΑΡΤΗ
Παραμονή του Μάρτη

Την παραμονή του Μάρτη τα παιδιά φωνάζουν ‘’Όξω κουτσοφλέβαρε να’ ρθει ο Μάρτης με χαρά και με πολλά λουλούδια’’ ενώ οι νοικοκυρές φωνάζουν ‘’… βγαίνει ο κακόχρονος μπαίνει ο Καλόχρονος… μέσα Μάρτης και χαρά και καλή νοικοκυρά…’’ (Γ. Α. Μέγα, Ελληνικαί εορταί, Αθήναι 1979, σ. 131).

1η Μέρα του Μάρτη
Την πρώτη ημέρα του Μάρτη νέοι και νέες βγαίνουν στα χωράφια και με τη δρόσο των σπαρτών πλένουν το πρόσωπο τους για να μην μαυρίσουν. Όμως αποφεύγουν τη δρόσο των σπαρτών κριθαριού γιατί αυτή φέρει σπυριά(κριθαρκά) κάτω από τα βλέφαρα.

Επίσης την 1Η Μαρτίου έχουμε και το εξής έθιμο… Τον Μάρτη ή Μαρτιά. Ένα βραχιολάκι από κόκκινη και λευκή κλωστή που οι μανάδες έπλεκαν και το έδεναν στα χέρια των παιδιών για να μην τα κάψει ο ήλιος του Μαρτίου. “Του Μάρτη ο ήλιος βάφει και πέντε δεν ξεβάφει”.  Το βραχιολάκι αυτό το κρατάμε στο χέρι μας μέχρι το τέλος του μήνα. Μετά το αφήνουμε πάνω σε θάμνους ή γλάστρες ή κλαδιά δέντρων για να το δουν τα χελιδόνια και να χτίσουν μ’ αυτό τη φωλιά τους. Το άσπρο χρώμα συμβολίζει την αγνότητα και το κόκκινο την αγάπη. Το δέσιμο τους συμβολίζει το δέσιμο της οικογένειας.

Από 1ή μέχρι 7 Μαρτίου οι βοσκοί οδηγούσαν τα αιγοπρόβατα από τα χειμαδιά στα ορεινά μέρη λέγοντας: «Κούρευε, κουδούνωνε και στα όρη ανέβαινε».

25 Μαρτίου
Ημέρα του Ευαγγελισμού και Ιερά Ελευθέρια: Εορτή πάνδημος.
Στην Ήπειρο ανάβουν φωτιές και χτυπούν κουδούνια και λένε. «Φευγάτε φίδια, σήμερα είν’ του Ευαγγελισμού!».

Στον νόμο Πιερίας, στο Ελατοχώρι την παραμονή του Ευαγγελισμού, ομάδες από μικρά παιδιά και νεαρά άτομα κρεμάνε στο λαιμό τους κουδούνια από τα κοπάδια των προβάτων και κρατάνε στα χέρια τους φωτιές και γυρίζουν στους δρόμους του χωριού. Σε κάθε σπίτι που πάνε χτυπάνε δυνατά τα κουδούνια, κάνοντας εκκωφαντικό θόρυβο και φωνάζοντας δυνατά να “φύγουν τα φίδια, να φύγουν οι σαύρες, έρχεται ο Ευαγγελισμός με το σπαθί στο χέρι”, ενώ μετά πηγαίνουν στην πλατεία του χωριού και στήνουν μεγάλο γλέντι με κρασί και εδέσματα.

Το έθιμο είναι από την εποχή της τουρκοκρατίας ως κ σήμερα. Ενώ τα παιδιά γυρίζουν όλο το χωριό οι μεγάλοι μαζεύουν κέδρα στην πλατεία του χωριού και ανάβουν μεγάλες φωτιές. Πηδάνε πάνω από τις φλόγες καλωσορίζοντας την άνοιξη με χορούς και παραδοσιακά τραγούδια.

Σε διάφορες περιοχές της Ηπείρου εκείνη τη μέρα τα παιδιά ξεχύνονται στα χωράφια, χτυπώντας κατσαρόλες και διάφορα άλλα μαγειρικά σκεύη. Με αυτό τον θόρυβο πιστεύουν ότι φεύγουν τα φίδια που εκείνη τη μέρα υποτίθεται ότι ξυπνάνε από τη χειμερία νάρκη.

Στη Σκιάθο έχουν τα έθιμα ‘’εωθινό’’ και ‘’λαμπαδηφορία’’. Το εωθινό είναι ένα εορταστικό ξύπνημα του νησιού, ανήμερα της γιορτής στις 5 η ώρα το πρωί. Σε αυτήν την εκδήλωση γιορτάζεται η Απελευθέρωση του Γένους. Ενώ στις 8.30 το βράδυ γίνεται η λαμπαδηφορία όπου βγαίνουν όλοι στους δρόμους με λαμπάδες και κεριά. Ένα έθιμο που πηγάζει από τα χρόνια της τουρκοκρατίας και συνδυάζει την ανάσταση του Χριστού με την ανάσταση του Γένους. Το Άγιο Φως με το Φως της Ελευθερίας

Επίσης στις 25 Μαρτίου καθιερώθηκε και ο μπακαλιάρος σκορδαλιά.
Κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής, η Εκκλησία επέτρεπε στους πιστούς να φάνε ψάρι μόνο δύο φορές. Του Ευαγγελισμού και την Κυριακή των Βαΐων. Η ιστορία του μπακαλιάρου ξεκινάει με την εποχή των Βίκινγκς, όπου πρωτοεμφανίστηκε σαν εμπορικό προϊόν περί το 800 μ.Χ. Μάλιστα, λέγεται ότι κυνηγώντας βακαλάους, οι Βίκινγκς ανακάλυψαν κατά λάθος το “νέο κόσμο”. Πρώτοι τον πάστωσαν οι Βάσκοι, που ξεκίνησαν το εμπόριο του μπακαλιάρου από το Μεσαίωνα και τον ονόμασαν “ψάρι του βουνού”, ενώ στη χώρα μας, ήρθε τον 15ο αιώνα και στο ελληνικό τραπέζι μπήκε κατά τη διάρκεια της σαρακοστιανής νηστείας. Με εξαίρεση τα νησιά, όπου υπήρχε πάντα φρέσκο ψάρι, στην υπόλοιπη Ελλάδα ο παστός μπακαλιάρος ήταν η φθηνή και εύκολη λύση. Ιστορικά, εκείνοι που έστελναν στην Ελλάδα μεγάλες ποσότητες μπακαλιάρου ήταν οι Άγγλοι, οι οποίοι τον αντάλλασσαν με σταφίδες.

Άγιοι Θεόδωροι
Ένα ακόμη έθιμο έχει να κάνει με τις ανύπαντρες κοπέλες την ημέρα των Αγίων Θεοδώρων όπου έβαζαν κόλλυβα κάτω από το προσκέφαλο τους για να τους φανερώσουν τον άντρα που θα παντρευτούν.

Επίσης στον Μάρτη περιλαμβάνεται και το κύριο μέρος της νηστείας της μεγάλης τεσσαρακοστής.
Τον Μάρτιο γιόρταζαν και τα ‘’Χελιδονίσματα’’ όπου τα παιδιά ψέλνουν από σπίτι σε σπίτι με ένα ξύλινο χελιδόνι στολισμένο. Έδιναν στη νοικοκυρά φύλλα κισσού και τραγούδαγαν:
Ήρθε, ήρθε χελιδόνα,
ήρθε κι άλλη μελιηδόνα.
Κάθησε και λάλησε
και γλυκά κελάδησε:
Μάρτη, Μάρτη μου καλέ,
και Φλεβάρη φοβερέ,
κι αν φλεγίσεις κι αν τσικνίσεις,
καλοκαίρι θα μυρίσεις.
Κι αν χιονίσεις κι αν κακίσεις,
πάλιν άνοιξη θ’ανθίσεις.
Θάλασσαν επέρασα και στεριάν δεν ξέχασα.
Κύματα κι αν έσχισα, έσπειρα, κονόμησα.
Έφυγα κι άφηκα σύκα και σταυρόν και θημωνίτσα.
Κι ήρθα τώρα, κι ήυρα φύτρα,
κι ηύρα χόρτα, σπαρτά, βλήτρα,
βλήτρα, βλήτρα, φύτρα, φύτρα.

Η λαϊκή μας παράδοση λέει πως οι τελευταίες μέρες του Μάρτη ονομάζονται ‘’μέρες της γριάς’’ γιατί μια γριά τσοπάνισσα ξεγέννησε τις προβατίνες της μέχρι τις 30 του μήνα με καλοκαιρία και νομίζοντας ότι ξεγέλασε τον Μάρτη, που είχε τότε 30 μέρες, αφού δεν έπαθαν τίποτα τα αρνάκια της, τον κορόιδευε. Όμως, ο Μάρτης θύμωσε για την προσβολή της γριάς και έκλεψε μια μέρα απ’ τον Φλεβάρη (που έτσι έμεινε κουτσός) για να την εκδικηθεί. Η 31η, λοιπόν, του Μάρτη ήταν σωστή θεομηνία. Χιονοθύελλες και παγωνιές σάρωσαν την φτωχή γριά, την μπάμπω, και δεν έμεινε ούτε πρόβατο, ούτε προβατίνα.

ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ
«Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος, πέντε φορές εχιόνισε και πάλι το μετάνιωσε πως δεν εξαναχιόνισε»
«Μάρτης, γδάρτης και κακός παλουκοκαύτης»
«Κάλιο Μάρτης στις γωνιές, παρά Μάρτης στις αυλές».
«Από Μαρτιού καλοκαιριά, κι απ’ Αύγουστο χειμώνας».
«Δεν λείπει ο Μάρτης από την Σαρακοστή»
«Όπως ασπρίζουν τα βουνά το Μάρτη από τα χιόνια, έτσι ν΄ ασπρίσουν τα μαλλιά της νύμφης απ΄ τα χρόνια».
«Αν ρίξ’ ο Μάρτης δυο νερά κι Απρίλης άλλο ένα, χαρά σε κείνο το ζευγά πό ‘χει πολλά σπαρμένα».
«Μάρτης βρέχει; Ποτέ μην πάψει»
«Μάρτης έβρεχε κι ο θεριστής χαιρόταν»
«Κάλλιο Μάρτης καρβουνιάρης παρά Μάρτης λιοπυράρης».
«Οπόχει κόρη ακριβή τον Μάρτη ήλιος μην τη δει»
«Του Μάρτη οι αυγές με κάψανε του Μάη το μεσημέρι…».
«Τον Μάρτη στον ήλιο μη κοιμηθείς».
«Ο ήλιος του Μαρτιού τρυπά το κέρατο βοδιού».
«Του Μάρτη ο ήλιος βάφει και πέντε μήνες δεν ξεβάφει».
«Το Μάρτη ξύλα φύλαγε μην κάψεις τα παλούκια».
«Το Μάρτη φύλα τ’ άχυρα μη χάσεις το ζευγάρι (τα βόδια) και φύλαγε και το ψωμί
μη χάσεις το κοπέλι».
«Ο Μάρτης ως το γιόμα το ψοφάει κι ως το βράδυ το βρωμάει».

Π’ ανάθεμά σε Παχνιστή Γενάρη και Φλεβάρη. Και συ Μαρτούλη θλιβερέ που κάνεις το χειμώνα. Δεν σκέφτεσαι την κλεφτουριά και τα παλικαράκια. Τα γέλασες, τα πλάνεψες με τον λαμπρό τον ήλιο, και βγήκαν πάνω στα βουνά στους πάγους και στα χιόνια. Τον Μάρτη να μη χαίρεστε και βγάνετε τις κάπες, πότε γελάει και ξαστερών’ και πότε ανταριάζει

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s